Peymana Bazirganî ya Nû di Navbera Iraqê û Tirkiyeyê de
Iraq û Tirkiye peymaneke nû ya bazirganî îmze kirin ku dê bazirganiya di navbera her du welatan de bi rêjeyek berbiçav zêde bike. Ev peyman ku li Enqereyê hat îmzekirin, armanc dike ku hêjaya bazirganiya salane ji 15 mîlyar dolar bigihîne 25 mîlyar dolar di nav pênc salan de. Ev peyman bi taybetî ji bo Herêma Kurdistanê girîng e ji ber ku piraniya bazirganiya di navbera her du welatan de di dergahên sînorê Kurdistanê re derbas dibe.
Peyman çend warên sereke digire: bazirganiya kelûpelan, enerjî, veguheztin, çandinî û turîzm. Herwiha, hevkariyê di warê gomrikê de jî fireh dike û tê payîn ku derbaskirin di dergahên sînor de dê hîn hêsantir û lezgîntir bibe. Ev yek dê bi taybetî ji bo bazirganên Kurdistanê ku bi Tirkiyeyê re bazirganî dikin sûdmend be.
Naveroka Peymanê
Peymana nû çend beşên sereke dihewîne ku her yek dê bandora xwe li ser aboriya herêmê bike. Ev peyman ji ya berê berfirehtir e û warên nû yên hevkariyê vedigire.
- Kêmkirina tarîfên gomrikê: ji sedî 30 heta ji sedî 50 li ser hin kelûpelan di nav 3 salan de
- Hevkariya enerjiyê: borsê ya rasterast a gazê ji Iraqê berbi Tirkiyeyê û Ewropayê
- Herêma azad a bazirganiyê: damezrandina herêmeke azad li sînor ji bo bazirganiya hevbeş
- Veguheztin: avakirina rêya hesinî ya nû ya di navbera Bazirganê û Mûsilê de
- Turîzm: hêsankirina vîzeyê ji bo bazirganên her du welatan
«Ev peyman serdemeke nû ya têkiliyên aborî yên di navbera Iraqê û Tirkiyeyê de vedigire. Herêma Kurdistanê dê pira bazirganiyê ya di navbera her du welatan de be.»
— Fuad Hisên, Wezîrê Bazirganiyê yê Iraqê
Bandora li ser Herêma Kurdistanê
Ji ber cihê xwe yê erdnîgarî, Herêma Kurdistanê dê herî zêde ji vê peymanê sûd werbigire. Du dergahên sînor ên sereke yên di navbera Iraqê û Tirkiyeyê de li herêmê ne: Îbrahîm Xelîl û Fîshxabûr. Ev dergeh ji niha ve jî pir mijûl in û bi peymana nû re dê hîn bêtir mijûl bibin.
- Dergaha Îbrahîm Xelîl: niha rojane 3,000 kamyon derbas dibin, dê bigihîje 5,000
- Dergaha Fîshxabûr: niha rojane 1,500 kamyon, dê bigihîje 3,000
- Dergaha nû ya ku tê plankirin: dê li devera Zaxoyê vebe û kapasîteya 2,000 kamyon hebe
Projeya Rêya Hesinî
Yek ji beşên herî girîng ên peymanê projeya rêya hesinî ye ku dê Bazirganê bi Mûsilê û paşê Hewlêrê ve girêbide. Ev rêya hesinî dê 400 kîlometre dirêj be û dê veguhezandina kelûpelan bi rêjeyek berbiçav erzantir û lezgîntir bike.
Sûdên Aborî yên Peymanê
Pisporên aborî dibêjin ku ev peyman dê gelek sûdên aborî ji bo herêmê bîne. Di nav van de afirandina karên nû, zêdebûna dahatên gomrikê û pêşveçûna bazirganiya herêmî hene.
- Afirandina 50,000 karên nû yên rasterast û nerasterast di sektora veguheztin û lojîstîkê de
- Zêdebûna dahatên gomrikê ji sedî 40 di sê salên pêş de
- Erzanbûna kelûpelên Tirkî li bazara Kurdistanê ji ber kêmbûna tarîfan
- Pêşveçûna sektora lojîstîkê û avakirina navenda lojîstîkê ya navneteweyî
Kêşeyên Muhtemel
Lê hin pispor hişyarî didin ku pêdivî ye ku meriv bi baldarî vê peymanê binirxîne. Ew dibêjin ku kêmbûna tarîfan dikare bandoreke neyînî li ser pîşesaziya herêmî ya hîn ciwan bike û pargîdaniyên herêmî di pêşbaziyê de bi pargîdaniyên Tirkî re dijwarî bibînin.
«Pêdivî ye ku hikûmet di heman demê de piştgiriya pîşesaziya herêmî jî bike. Vekirina bazaran baş e lê divê pîşesaziya me jî amade be ku pêşbaziyê bike.»
— Dr. Serdar Cemal, Aborînasê Zanîngeha Hewlêrê
Hevkariya Enerjiyê
Beşa enerjiyê ya peymanê bi taybetî girîng e. Iraq xwedî rezervên mezin ên gazê ye ku niha tên şewitandin (flare). Bi vê peymanê re, dê gazê were berhevkirin û bi boriyê re berbi Tirkiyeyê were şandin û ji wir jî berbi Ewropayê. Ev yek dê çavkaniyeke mezin a dahatê ji bo Iraqê û Kurdistanê bibe.
- Projeya boriya gazê: dê 10 mîlyar metre kîb gaz di salê de veguhezîne
- Dahata pêşbînîkirî: 3 mîlyar dolar di salê de ji bo Iraqê
- Afirandina karan: 10,000 karên rasterast di sektora enerjiyê de
- Kêmkirina gazên germbûnê: ji ber ku gaz li şûna şewitandinê tê bikaranîn
Gavên Paşerojê
Ji bo bicihkirina peymanê, komîteyeke hevbeş a Iraqî-Tirkî hatiye damezrandin ku dê çavdêriya pêkanîna peymangirtinê bike. Ev komîte dê her sê mehan carekê bicive û raporê bide her du hikûmetan. Herwiha, komîteyên pispor ên ji bo her sektorekê jî dê bên damezrandin.
Encam
Peymana bazirganî ya nû di navbera Iraqê û Tirkiyeyê de derfeteke mezin e ji bo aboriya Kurdistanê. Lê ji bo ku ev derfet bi tevahî were bikaranîn, pêdivî ye ku hikûmeta herêmê binesazî amade bike, pîşesaziya herêmî piştgirî bike û bazirganên herêmî ji bo pêşbaziya nû amade bike. Heke ev gav bên avêtin, Kurdistanê dê bibe pira bazirganiyê ya di navbera Tirkiye û Iraqê de.